Privacy en Cookies

Voor een optimale werking plaatst deze website cookies op uw computer. Daarnaast worden cookies geplaatst voor het bijhouden van bezoekersgedrag met behulp van Matomo Software. Deze informatie helpt ons bij het verbeteren van onze website. De cookies bevatten anonieme informatie (uw IP-adres wordt geanonimiseerd) en de logfiles worden maximaal een half jaar bewaard.

Naar de inhoud
U bevindt zich hier:

Ruimte voor de uitvoering

Column | juni 2021, Arre Zuurmond

Arre Zuurmond, bestuurskundige, is Ombudsman Metropool Amsterdam, met als werkgebied de gemeenten Amsterdam, Almere, Amstelveen. Diemen, Landsmeer, Waterland en Zaanstad, de Vervoerregio Amsterdam en de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland. Medeoprichter van onderzoeks- en adviesbureau Zenc en oprichter en wetenschappelijk directeur van de Kafkabrigade.

Als ombudsman zie ik dagelijks waar de behoeften van burgers en de realisatiekracht van het (lokale) bestuur uit elkaar kunnen lopen. De verschillende domeinen van de overheid, die in theorie samenhangend op het bordje van de burger terecht zouden moeten komen, passen niet altijd op elkaar. Soms is dat door wettelijke regimes veroorzaakt, bijvoorbeeld als het vermogens- begrip dat de fiscale sector hanteert veel strakker is dan wat de sociale sector als uitgangspunt neemt, of als de kostendelersnorm ervoor zorgt dat ouders zich genoodzaakt zien om een kind uit huis te zetten.

De strakke kaders, het gebrek aan beleidsruimte van de gemeente en het gebrek aan discretionaire ruimte van de professional maken dan dat de burger klem raakt en gaat klagen. Soms blijken de bepalingen zo strak vast te liggen, dat er geen oplossing voor handen lijkt. In veel gevallen is dit niet het gevolg van een bewuste politieke keuze, maar een gevolg van het onvermogen om de complexe, dynamische werkelijkheid vanuit het politieke centrum door middel van wetgeving en beleid integraal aan te sturen. Wetgeving is vaak verkokerd, nodeloos gedetailleerd en ‘dichtgetimmerd’, waardoor maatwerk niet mogelijk is. Omdat de personele capaciteiten, de ingezette ict en de financiering bureaucratisch ingericht zijn, lukt het de organisatie niet de maatschappelijke waarde te realiseren die voor de burgers nodig is.

Nog een laag dieper raken wij de organisatiecultuur. Die is niet zelden erg bureaucratisch, formeel juridisch en immuun voor kritiek. Men sluit de ogen voor het feit dat de noodzakelijke maatschappelijke waarde niet wordt gerealiseerd, redeneert dat weg (‘het is de wet’, ‘dat is nu eenmaal politiek’ et cetera). Maar waar het werkelijk om gaat, is dat de wil om te verbeteren ontbreekt. In plaats van goede dienstverlening te leveren, door maatwerk te realiseren, is de basishouding geworteld in wantrouwen, jegens de burger of jegens de professional.

Dan is controle op controle gestapeld. Gegijzeld door wantrouwen en misplaatst efficiency-denken verspilt de organisatie geld en capaciteit, en raakt daarbij ook nog in een vicieuze cirkel. Het behoeft geen betoog dat hier een groot lek zit, waardoor veel maatschappelijke waarde verloren gaat – voor burgers én professionals.

Hier is ‘double loop leren’ nodig; in die zin dat de organisatie naast structuur- en werkprocesaanpassingen ook bereid moet zijn de normen en waarden van waaruit zij werkt en wat ten diepste haar taak is, ter discussie te stellen. Daarvoor is politieke wil bij het bestuur nodig en het besef dat sturen vanuit wantrouwen contraproductief werkt. Dit vereist tevens dat de uitvoering emancipeert en een volwaardige gesprekspartner is waarmee je een langdurige, meerjarige vertrouwensband opbouwt.

De overheid heeft haar uitvoering te veel dichtgeregeld. Het ambtelijk apparaat wordt dan een te rigide bureaucratie, ambtenaren komen klem te zitten en voelen geen mogelijkheid tot ‘afwijking’. Burgers, ten slotte, krijgen daardoor niet het maatwerk dat nodig is. Als de overheid alles dichtregelt, bereiken we niet de maatschappelijke waarde die we zouden willen en kunnen bereiken en die nodig is voor de burgers in deze complexe samenleving.

Deze reflectie is afkomstig uit Gebundeld Perspectief – decentraal bestuur nader geduid. In deze bundel essays en reflecties laten experts uit praktijk en wetenschap hun licht schijnen op de uitdagingen voor het hedendaags decentraal bestuur. De bundel verscheen in februari 2021 gelijktijdig met de Staat van het Bestuur 2020.